#IkonyPolskiejArchitektury
Wyrastają ze zbocza jak ostre skały, w herbie Ustronia widniały przez 30 lat, są najbardziej rozpoznawalnym sanatorium w Polsce — domy wczasowe zwane piramidami, tworzące dzielnicę Ustroń Zawodzie, zachwycają na całym świecie. Co symbolizuje ich unikatowa bryła?
Budowa uzdrowiska właśnie w Ustroniu nie jest przypadkowa — pierwsi kuracjusze przybyli tam jeszcze w XVIII wieku. Ich liczba już wtedy przerosła możliwości tej niewielkiej, dzisiaj liczącej około 16 tysięcy mieszkańców, miejscowości położonej u podnóży Beskidu Śląskiego — z 1754 roku pochodzi bowiem dokument zakazujący zajmowania przez kuracjuszy miejsc w ustrońskim sierocińcu w przypadku braku innych miejsc, wystawiony przez cieszyńską Komorę. Tradycji uzdrowiskowej sprzyjał nie tylko łagodny górski klimat, ale też złoża borowiny — leczniczego torfu — odkryte w XIX wieku na terenie Ustronia.
pocztówka z lat 2000-2010
Jan R | polska-org.pl
ustronne uzdrowiska pośród gór
Koniec 1960 roku — Wojewódzka Rada Narodowa w Katowicach przyjmuje plan rozbudowy Ustronia, którego rola uzdrowiskowo-wypoczynkowa rośnie w związku z szybkim rozwojem aglomeracji katowickiej. Nim jednak w panoramie miasta pojawią się ikoniczne piramidy, kuracjusze mogą skorzystać z pierwszej modernistycznej dzielnicy wczasowej w Ustroniu — Jaszowca.
Szereg zakładów pracy Śląska zamierzał ulokować fundusze zakładowe w budowę zakładowych domów wczasowych i kolonialnych w rejonie Wisły i Ustronia
— donosił wówczas magazyn Architektura, w numerze 7-8 z 1961 roku.
Przyjęty do realizacji projekt Czesława i Ireny Kotelów oraz Zygmunta i Jerzego Winnickiego dobrze wkomponuje się w istniejący krajobraz, budynki o kameralnej skali nie dominują nad okolicą. Dzielnica Jaszowiec została nagrodzona nagrodą II stopnia Ministerstwa Budownictwa w dziedzinie planowania przestrzennego w 1962 roku, a w roku 1968 nagrodą I stopnia za wybitne osiągnięcia twórcze w projektowaniu w dziedzinie architektury.
Ośrodek Wypoczynkowy Kolejarz, Jaszowiec
fot.: kodens79 © CC BY SA 2.0 PL | Wikimedia Commons
To przedsięwzięcie byłoby niemożliwe, gdyby Polska miała inny ustrój. Z jednej strony — odważny modernista, który nie boi się ingerencji w przyrodę aż tak zmieniającej układ naturalny, z drugiej strony wojewoda Ziętek, który miał wszelkie możliwości decyzyjne i finansowe, które spowodowały, iż takie założenie mogło powstać — sprawili, że w okresie PRL tu na Śląsku powstało założenie o zupełnie niespotykanej skali
— mówi prof. Irma Kozina, historyczka sztuki w filmie dokumentalnym „Uzdrowisko. Architektura Zawodzia”.
Piramidy nie są też pierwszym projektem Aleksandra Franty, Henryka Buszko i Tadeusza Szewczyka z Pracowni Projektów Budownictwa Ogólnego (PPBO), który został zrealizowany w Ustroniu. W 1961 roku wykonali oni również zlecenie na Dom dla Nauczycieli — ekspresyjny, zmieniający postrzeganie architektury uzdrowiskowej.
osiedle W. Roździeńskiego, Katowice
fot.: 4h4 Photography © CC BY SA 4.0 PL | Wikimedia Commons
Duet Franta i Buszko, para jednych z najbardziej zasłużonych architektów okresu PRL, ma na koncie także projekty takie jak katowickie Osiedle Tysiąclecia oraz Osiedle Roździeńskiego, czyli tzw. „Gwiazdy”. Obaj zostali odznaczeni Honorową Nagrodą SARP w 1975 roku.
„Mies van der Rohe i Le Corbusier pokiwaliby głową z uznaniem”
W ten sposób Piotr Mazik w dokumencie „Uzdrowisko" opisuje następny projekt architektów z PPBO, których zadaniem było zaprojektowanie kompleksu uzdrowiskowego w niedalekim sąsiedztwie dzielnicy Jaszowiec, które pomieści kolejne 7 tysięcy osób. W jego skład wchodzą: szpital reumatologiczny, sanatorium Równica — dominanta kompleksu, o wysokości nawet 12 kondygnacji, oparta na żelbetowym szkielecie; Dom Zdrojowy oraz — najbardziej rozpoznawalne — 28 domów wypoczynkowych zwanych piramidami (ostatecznie zrealizowano ich 17).
sanatorium Równica, w tle domy wczasowe, 2024 r.
fot.: Beataahop © CC BY SA 4.0 PL | Wikimedia Commons
Kompleks Ustroń-Zawodzie położony jest na zboczu Równicy (884 m n.p.m) i uzupełnia pas uzdrowiskowo-wypoczynkowy u źródeł Wisły — Ustroń-Wisła-Szczyrk. Jak pisał w 1972 r. Jan Friedel na łamach „Architektury” — ośrodki te położone są w układzie linearnym, zespoły zabudowy tworzą gniazda oddzielone od siebie terenami zieleni i przełomami rzek. Taki układ pozwolił na ochronę około 40 tysięcy hektarów krajobrazu górskiego jako strefy cichej dla turystyki wędrownej.
Budowa kompleksu Zawodzie wymagała inwestycji w drogi i mosty – teren, na którym powstał był dotychczas terenem rolniczym. Unikatowe w projektowaniu tej zabudowy było pozostawienie naturalnych fragmentów przyrody.
Przechodząc z jednego budynku do drugiego można natrafić na ponad stuletnie buki, które mają wielkie znaczenie dla całości ekosystemu
— podkreśla Wiktor Naturski, Prezes Stworzyszenia Edukatorów Leśnych, w dokumencie „Uzdrowisko…”.
mapa planu budowy dzielnicy Zawodzie, 1980
franek.krawczyk | fotopolska.eu
Zawodzie rozkłada się na polanie, wyniesionej 65 metrów nad Ustroniem. Największym pod względem kubatury, dominującym w założeniu budynkiem jest gmach sanatorium Równica. Ten potężny, horyzontalny, prefabrykowany budynek mieści aż 800 łóżek. Zaprojektowany został w zgodzie z założeniami Le Corbusiera – jest wzniesiony na słupach, nakryty płaskim i użytkowym dachem, a także posiada poziome pasy okien.
Najbardziej monumentalnym obiektem w całym tym kompleksie jest Równica, […] zbudowanym w stylu, który określiłabym mianem streamline modern. Właściwie przypomina taki agresywnie mknący pojazd
— opowiada prof. Kozina.
Na dynamiczny charakter bryły sanatorium wpływają horyzontalne linie, kontrast między jasną elewacją balkonów i cieniami w pasie okiennym, a także ukośne słupy, na których oparta jest niższa część budynku. Budynek sanatorium połączony jest z zakładem przyrodoleczniczym za pomocą krytego korytarza, który pozwala pacjentom realizować terapię „łóżko – wanna – łóżko”, bez wychodzenia na zewnątrz.
sanatorium „Równica”, 2017 r.
fot.: Evidamii019 © CC BY SA 4.0 PL | Wikimedia Commons
Dzięki skondensowaniu sanatorium w jeden obiekt zamiast pierwotnie proponowanych czterech osobnych, na terenie przeznaczonym na budowę kompleksu pozostaje więcej miejsca niż zakładano. Z czego wynika unikatowa i innowacyjna bryła piramidalnych domów uzdrowiskowych, które w tym miejscu zaproponowali architekci z PPBO?
geometria w pejzażu górskim
Tafla wody — poziom; kształt jodły, modrzewia — pion trójkąta; zbocza Beskidu i Zachodnie Tatry — skos. Aleksander Franta dostrzegł te trzy kierunki w przekroju sześcianu, który narysował, pracując nad projektem uzdrowiska.
Znałem cechy Podhala, potem sprawdziłem, że są podobne do cech Beskidu Śląskiego — charakteryzuje je połać dachu schodząca do ziemi i skosy zarysu bryły, takie, które są identyczne z trzema podstawowymi kierunkami pejzażu górskiego
— opowiada Franta w filmie dokumentalnym.
dom wczasowy „Róża”, 2017 r.
fot.: MichalPL © CC BY SA 4.0 PL | Wikimedia Commons
Ta obserwacja podyktowała ostateczny kształt domów wypoczynkowych, które stały się symbolem Ustronia. Rozrzucone niczym kamienie na zboczu Równicy, domy — m.in. Narcyz, Wilga, Jaskółka — liczą po 200 łóżek. Dzięki zygzakowatej linii rzutu budynków i długim, horyzontalnym balkonom, do wnętrza domów wpada równomiernie rozprowadzone światło słoneczne. Domy różnią się tylko detalami, dostrzec można różnice w kształcie balustrad balkonów, które raz są prostokątami, a raz tworzą analogiczne do bryły budynku trójkąty.
domy wczasowe, rzut I oraz V piętra
Architektura. 1972 nr 8-9 = 297-298 (sierpień-wrzesień), str. 303
Domy w kształcie piramid wpisały się nie tylko w krajobraz Beskidu Śląskiego, ale również w herb Ustronia w latach 1977-2009. W roku 2012 znalazły się także w albumie „20th-Century World Architecture: The Phaidon Atlas”, jako jedna z 14 realizacji reprezentujących Polskę pośród najlepszych budynków na świecie wzniesionych w XX wieku.
Od początku swojej działalności uzdrowisko przyjmowało kuracjuszy z państwowych zakładów pracy na terenie województwa śląskiego, np. dom „Wilga” należał do Przedsiębiorstwa Usług Socjalnych Budownictwa, „Rosomak” do Kaletańskich Zakładów Celulozowo-Papierniczych Kalety, „Tulipan” do Zakładów Przemysłu Odzieżowego Bytom, ale też z innych regionów kraju — dom „Złocień” gościł Związek Zawodowy Pracowników Książki, Prasy, Radia i Telewizji z Warszawy.
piramida potrzeb
W procesie prywatyzacji część domów wczasowych została wykupiona przez pojedynczych właścicieli. W 2010 roku Sanatorium Równica, obiekty medyczne i pozostałe „piramidy” kupiła firma medyczna, Grupa American Heart of Poland. To z jej zlecenia powstała kooperacja śląskich pracowni architektonicznych — Franta Group, prowadzonej przez Macieja Frantę, czyli wnuka Aleksandra Franty, oraz KWK Promes z Robertem Koniecznym na czele.
projekt rozbudowy uzdrowiska, wizualizacja
© Grupa American Heart of Poland
Projekt rozbudowy z września 2022 roku, zakłada powstanie deptaka, ulepszenie sieci dróg i alejek spacerowych i, przede wszystkim, budowę pięciu nowych budynków. Projektowane obiekty nawiązują do istniejących — trzy nowe „piramidy” otrzymają jednak siodłowe dachy pokryte zielenią. Kolejne dwa budynki to klinowce o przeszklonych bokach, wkomponowane w rzeźbę terenu, których dachy stają się polanami.
To kompleksowy plan rozwoju uzdrowiska na kolejne dekady. Takie całościowe podejście, które cechowało również projekt zespołu mojego dziadka, ma uchronić dzielnicę przed chaotyczną zabudową, a od lat 90. w okolicy powstają przypadkowe inwestycje. Ten cenny przyrodniczo i kulturowo zespół wymaga opieki, a po tylu latach od wbudowania — również swego rodzaju rehabilitacji
— tłumaczy Maciej Franta.
projekt rozbudowy uzdrowiska, wizualizacja
© Grupa American Heart of Poland
Do tej pory przeprowadzono już częściową modernizację sanatorium Równica, która objęła remont balkonów, tarasu widokowego i termomodernizację. Od lipca 2023 do marca 2024 roku trwał remont domu „Narcyz”, jego 92 pokojów, stolarki okiennej, balkonów i elewacji. Dzięki temu budynek stał się bardziej przyjazny dla środowiska i dostępny, dostosowany do potrzeb osób z niepełnosprawnościami.
W tym samym czasie — we wrześniu 2023 roku — Śląski Konserwator Zabytków, wpisuje zespół zabudowy Ustroń-Zawodzie do rejestru zabytków.
[Założenie – red.] Stanowi ikoniczny przykład wczasowej architektury socmodernistycznej. Należy wskazać, że wartość całego założenia została wykreowana przy wykorzystaniu walorów malowniczego usytuowania
— brzmi fragment uzasadnienia konserwatora.
Wpis do rejestru nie wpływa na plany rozbudowy, konserwator sam wskazuje również na konieczność przeprowadzenia robót remontowych i prac konserwatorskich w celu przywrócenia właściwego stanu i estetyki budynków. Decyzja o wpisie do rejestru nie jest jednak ostateczna — niedługo po jej ogłoszeniu, właściciel jednej z piramid nienależących do American Heart of Poland wniósł odwołanie do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Sprawa wciąż jest w toku, oznacza to jednak, że do czasu jej rozwiązania zabronione jest prowadzenie zarówno prac konserwatorskich, jak i robót budowlanych czy działań, które mogłyby naruszyć zabytek.
opuszczony dom wczasowy „Maciejka”, 2022 r.
fot.: Korcz B © CC BY SA 4.0 PL | Wikimedia Commons
Wpis do rejestru zabytków ma szansę uchronić jedną z najbardziej ikonicznych polskich realizacji architektonicznych XX wieku zarówno przed nietrafną modernizacją, jak i zapomnieniem ze strony właścicieli. Taki los spotkał dom „Maciejka”, który przeszedł w ręce prywatnych inwestorów po tym, jak w 1993 roku nie wykupił go jej dotychczasowy właściciel — Stocznia im. Komuny Paryskiej w Gdyni. Plan utworzenia w niej kasyna nigdy nie został zrealizowany i do tej pory budynek niszczeje.
ul. Zdrojowa, widok na domy wczasowe „Wilga”, „Kos” i "Narcyz"
Google Maps
Pozostałe „piramidy” tak jak i sanatorium „Równica” funkcjonują nadal w zgodzie z pierwotnymi założeniami. Uzdrowisko Ustroń należące do American Heart of Poland umożliwia pobyt zarówno dla osób posiadających skierowanie, jak i rezerwujących prywatnie, tak samo jak zlokalizowane w jednej z piramid sanatorium „Malwa” oraz Sanatorium Ustroń, mieszczące się w domach Magnolia oraz Tulipan.
