Cztery lata temu rozstrzygnął się konkurs architektoniczny na rewitalizację nieczynnej Kopalni Węgla Kamiennego „Wieczorek” w Katowicach. Po długim procesie likwidacji kopalni miasto poinformowało, że wreszcie możliwa będzie realizacja zwycięskiej koncepcji, przygotowanej przez warszawską pracownię AMC Andrzeja Chołdzyńskiego. Co zmieni w starej kopalni, aby można było przekształcić ją w hub gamingowo-technologiczny?
KWK „Wieczorek” była niegdyś jedną z ważniejszych kopalń Górnego Śląska. Wydobycie węgla w miejscu, w którym późnej znalazła się KWK „Wieczorek”, rozpoczęto przynajmniej w 1826 roku. Ponad pół wieku później, w 1883 roku, była to już pełnoprawna kopalnia, funkcjonująca pod nazwą „Giesche”. To właśnie na jej potrzeby powstały słynne katowickie osiedla górnicze, Giszowiec i Nikiszowiec, a także późniejsze, już socmodernistyczne osiedla mieszkaniowe zlokalizowane w okolicach kopalnianych szybów.
Zabudowania KWK „Wieczorek” w Katowicach
fot.: Adam Rostecki (Regionalny Instytut Kultury w Katowicach), | Wikimedia Commons | CC BY 4.0
Architektura Kopalni „Wieczorek” powstawała przede wszystkim w pierwszej połowie XX wieku. Najbardziej imponujące są zapewne zabudowania szybu Pułaski przy ulicy Szopienickiej, wzniesione w latach 1903-1911 wedle projektu berlińskich architektów, kuzynów Emila i Georga Zillmanów, którzy stworzyli zresztą również koncepcje dla zabudowy Giszowca, modelowego osiedla-ogrodu oraz Nikiszowca. Budynek wznoszący się ponad szybem uzyskał formę eklektyczną, łączącą historyzującą, ceglaną bryłę z secesyjnymi, płynnymi kształtami, całość zwieńczono zaś charakterystyczną wieżą. Przez następne dekady kopalnia nieustannie rozwijała się, jednak zmiany ustrojowe oraz wyczerpujące się pokłady węgla kamiennego sprawiły, że w 2018 roku KWK „Wieczorek” postawiona została w stan likwidacji. Ostatecznie część z jej terenów przekazano miastu, które w 2021 roku upubliczniło koncepcję przekształcenia powydobywczych zabudowań w Dzielnicę Nowych Technologii.
Zabudowania KWK „Wieczorek” w Katowicach
fot.: Adam Rostecki (Regionalny Instytut Kultury w Katowicach), | Wikimedia Commons | CC BY 4.0
podziemna rewolucja z konkursów
Zorganizowano dwa konkursy architektoniczne (oba zwyciężyła warszawska pracownia Andrzeja Chołdzyńskiego), w których wyłonić się miała wizja nowej przyszłości dla KWK „Wieczorek” — rewitalizacji części pokopalnianego kompleksu oraz budowy specjalnej hali na potrzeby rozwoju branży cyfrowej. Po latach oczekiwania, 1 sierpnia 2025 roku miasto podpisało umowę na realizację pierwszego etapu budowy. Całość ma kosztować 1 miliard 200 milionów złotych, a zatem więcej, niż katowicka Strefa Kultury. Rozpoczynający się właśnie, pierwszy etap rewitalizacji KWK „Wieczorek” aż tak wiele nie zmieni, przynajmniej na pierwszy rzut oka. Największe zmiany zajdą bowiem, jak przystało na kopalnię, nie na powierzchni, a pod ziemią.
Koncepcja I etapu rewitalizacji Kopalni Węgla Kamiennego „„Wieczorek”” w Katowicach — Widok w kierunku północno-zachodnim z ogrodu dolnego
proj.: AMC Chołdzyński, materiały konkursowe
komunikacja na poziomie (albo dwóch)
Kilka budynków rozsianych po rewitalizowanym obszarze z jednej strony tworzy różnorodne środowisko, które może sprawdzić się w wielu rolach, z drugiej obarczone jest potencjałem trudności na płaszczyźnie komunikacyjnej. Aby zespolić ze sobą pokopalniane budynki, a jednocześnie nienaruszyć pejzażu architektonicznego w tym zabytkowym kompleksie, zespół projektowy Andrzeja Chołdzyńskiego wypracował koncepcję podziemnego, dwukondygnacyjnego pasażu, który połączy zabudowania, nie wpływając znacząco na ich historyczny wyraz architektoniczny:
Dolny poziom tego pasażu scala wszystkie obiekty i budynki pod względem funkcjonalnym i przestrzennym, stanowi hall reprezentacyjny o nowoczesnym, minimalistycznym wnętrzu, które tym bardziej podkreśla urodę budynków zabytkowych z cegły. Górny poziom pasażu zaplanowano jako przestrzeń publiczną o charakterze parkowym z bogatym programem przestrzeni publicznych w postaci placyków i ścieżek zatopionych wśród zieleni. Dla powiązania przestrzennego i właściwego doświetlenia dolnego poziomu pasażu zastosowano miejskie placyki – patia, wygodne pochylnie, schody terenowe i świetliki stropowe.
— czytamy w opisie idei projektu konkursowego.
Na górnym poziomie zaplanowano kilka rodzajów ogrodów o charakterze tematycznym, między innymi ogrody pożytku społecznego, przeznaczone do hodowli roślin, ogrody kontemplacyjne i poznawcze czy wodne.
Zabudowania KWK '„Wieczorek”' w Katowicach
© domena publiczna | Wikimedia Commons
Odpowiednim podziałom poddano również komunikację w obrębie ogrodów. Zespół projektowy zaplanował dwa rodzaje ścieżek — kontemplacyjną, przeznaczoną przede wszystkim do spacerowania i podziwiania historycznej architketury, a także ścieżkę szybką, służącą jak najefektywniejszemu przedostaniu się z punktu A do punktu B.
Zabudowania KWK „„Wieczorek”” w Katowicach
fot.: Adam Rostecki (Regionalny Instytut Kultury w Katowicach), | Wikimedia Commons | CC BY 4.0
blask w kopalni węgla
Zagospodarowanie terenu ma być jedyną widoczną z zewnątrz zmianą w rewitalizowanym kompleksie. Jak zapewnia opis koncepcji pracowni AMC Chołdzyński oraz deklaracje władz Katowic, projekt nie zakłada powstania w pierwszym etapie żadnej nowej kubatury. Wszystkie istniejące zabudowania zyskają za to zupełnie nowy blask.
Remont obejmie budowle powstałe w pierwszej połowie XX wieku (cechownia i łaźnia, maszynownia, sortownia, nadszybie z wieżą wyciągową, warsztaty mechaniczne i kuźnia, stolarnia, lampownia oraz schron), jak i te z lat 70./80. XX w. (nowa łaźnia oraz nowa lampownia nad ul. Szopienicką).
Zabudowania KWK „„Wieczorek”” w Katowicach
fot.: Adam Rostecki (Regionalny Instytut Kultury w Katowicach), | Wikimedia Commons | CC BY 4.0
tysiące cegieł, żadnych mieszkań, za to gaming i technologie
Przyszłość KWK „Wieczorek” będzie rewitalizacją bez mieszkań. Czy to źle? Spoglądając na ceny za metr kwadratowy mieszkania w innych rewitalizowanych zabytkach architektury przemysłowej można mieć wątpliwości. Katowice przewidziały dla zabudowań KWK „Wieczorek” zupełnie inne zadanie — powstanie tutaj hub gamingowo-technologiczny. Co kryje się pod tym futurystycznym określeniem?
W pierwszym etapie powstać mają przestrzenie o najbardziej użytkowym charakterze — mowa tutaj przede wszystkim o powierzchniach biurowych oraz centrum konferencyjnym, w którym wedle planów znajdzie się 69 sal z akompaniującą im przestrzenią o charakterze edukacyjnym. Oferta skierowana będzie przede wszystkim do podmiotów zajmujących się szeroko rozumianą branżą gamingową — od studiów deweloperskich, poprzez instytucje akademickie (nie tak dawno powstało Centrum Badań Groznawczych Uniwersytetu Śląskiego), aż po firmy organizujące różnego rodzaju branżowe eventy.
Koncepcja I etapu rewitalizacji Kopalni Węgla Kamiennego „„Wieczorek”” w Katowicach — Widok holu głównego w budynku nr 3
proj.: AMC Chołdzyński, materiały konkursowe
To ostatnie jest wyborem nieprzypadkowym, ponieważ Katowice od dawna goszczą jedne z ważniejszych wydarzeń poświęconych branży gier; zawody esportowe Intel Extreme Masters. Choć już teraz Spodek oferuje im swoje podwoje, to dzięki rewitalizacji KWK „Wieczorek” zyskają konkretną, przeznaczoną dla nich przestrzeń.
W drugim etapie prac przy pokopalnianym kompleksie planowane jest wybudowanie obszernej hali, która:
będzie hybrydą funkcjonalną z dominującą funkcją studiów dla e-sportu, zakładając wykorzystanie obiektu jako studia telewizyjne, hale produkcyjne sensu stricte, magazyny lub laboratoria
Oprócz tego powstanie część do produkcji oraz przestrzeń przeznaczona do obsługi 2000 gości.
Zabudowania KWK „„Wieczorek”” w Katowicach
fot.: Adam Rostecki (Regionalny Instytut Kultury w Katowicach), | Wikimedia Commons | CC BY 4.0
gentrewitalizacje
Polska architektura pełna jest przykładów realizacji, które przywróciły blask kompleksom poprzemysłowym. Z jednej strony wykorzystywanie istniejącej tkanki architektonicznej, zwłaszcza tej cennej nie tylko z punktu widzenia ekonomii czy dbałości o środowisko, ale i ochrony dziedzictwa architektonicznego, jest niewątpliwie dobrym znakiem. W końcu przed wyburzeniem udało się już uratować dziesiątki, jeśli nie setki pofabrycznych zabudowań powstałych w XIX i początku XX wieku. Z drugiej, te tak zwane rewitalizacje, często z rewitalizowaniem rozumianym jako przywrócenie funkcji społecznych danemu terenwoi niewiele mają wspólnego.
Zabudowania KWK „Wieczorek” w Katowicach
fot.: Adam Rostecki (Regionalny Instytut Kultury w Katowicach), | Wikimedia Commons | CC BY 4.0
Cóż bowiem ogółowi społeczności danego miasta z utworzenia w dawnej fabryce setek loftowych mieszkań premium, które gentryfikując okolicę podniosą czynsze w już istniejących budynkach mieszkalnych, zamienią tanie markety na ekskluzywne delikatesy, a bary mleczne na „koncepty gastronomiczne"? Chociaż takie przedsięwzięcia również mają swoje grupy docelowe, to ważne jest, aby słowo „rewitalizacja” nie stało się synonimem enklawy dla bogaczy, powstałej w murach „łączących historię z nowoczesnością”. Przywrócenie do obiegu KWK „Wieczorek”, które spełni funkcje społeczne i gospodarcze, odpowiadające na potrzeby XXI wieku, może stanowić ciekawy kontrapunkt dla "wykluczających” rewitalizacji.
Koncepcja I etapu rewitalizacji Kopalni Węgla Kamiennego „Wieczorek” w Katowicach — Widok w kierunku południowo-zachodnim na pasaż górny oraz kompleks kopalń
proj.: AMC Chołdzyński, materiały konkursowe
To, że w przypadku rewitalizacji KWK „Wieczorek” mamy do czynienia z inwestycją publiczną nie oznacza jednak, że ryzyko rewitalizacyjnej gentryfikacji zupełnie znika. W niedalekiej odległości od przyszłego hubu gamingowo-technologicznego wciąż istnieją wolne tereny przeznaczone pod zabudowę mieszkaniową. Powstanie tak dużego ośrodka biznesowego może wpłynąć na ceny mieszkań, które powstaną w tym miejscu w przyszłości, rozpoczynając gentryfikacyjne domino. Aby zatrzymać je na odpowiednim etapie, miasto będzie musiało wykazać się odpowiednią dozą ostrożności i trafnych działań. To jednak wyzwanie przyszłości, bo do ukończenia przedsięwzięcia jeszcze długa droga — na ten moment pozostaje trzymać kciuki, że realizacja konkursowych koncepcji przebiegnie zgodnie z planem.
