Od secesyjnej perły, poprzez postmodernistyczną świątynię, aż po... blaszany kontener? Mieszkańcy Łodzi w ciągu ostatniego półwiecza mogli obserwować trzy zupełnie różne oblicza Dworca Łódź Kaliska. Już niebawem w pełni otworzy się jego najnowsza odsłona, zaprojektowana przez pracownię An Archi Group. Jak zmieniała się Łódź Kaliska na przestrzeni lat, co straciło miasto wraz z rozbiórką poprzedniego gmachu i czym charakteryzuje się obecny dworzec?
Obecny budynek to już trzecia iteracja Łodzi Kaliskiej. Jako pierwsza stanął tutaj secesyjny gmach, który ukończono w 1902 roku. Zaprojektował ją Czesław Domaniewski, architekt specjalizujący się w infrastrukturze kolejowej — spod jego ręki wyszły koncepcje Dworców w Kaliszu, Ciechocinku, a nawet Warszawie, gdzie stworzył plany dla pawilonu południowego w nieistniejącym już Dworcu Kolei Wiedeńskiej.
Secesyjny budynek Dworca Łódź Kaliska — proj.: Czesław Domaniewski
© Archiwum Włodzimierza Pfeiffera, APŁ, domena publiczna
secesja, kryształ i kino na dworcu
W Łodzi zaprojektował secesyjną budowlę, poprzedzoną monumentalnymi schodami i posadowioną na wysokiej podbudowie. Na osi dwukondygnacyjnej fasady o na poły historyzującym i secesyjnym detalu, znalazła się wieża zegarowa — element emblematyczny dla architektury dworcowej. Wnętrza, podobnie jak fasada — secesyjne, zostały wykończone wedle projektu Jana Heuricha. W środku pojawiła się boazeria, kryształowe szyby czy mosiężne wykończenia. Dookoła Łodzi Kaliskiej wyrosła cała komunikacyjna infrastruktura — od placu dla kołowych środków transportu (wówczas przede wszystkim konnego), poprzez warsztaty, parowozownię czy domy dla kolejarzy.
Pierwszy budynek Dworca Łódź Kaliska — proj.: Czesław Domaniewski
© domena publiczna
Choć nie bez uszczerbku na substancji architektonicznej, secesyjny dworzec w Łodzi, przetrwał dwie wojny światowe, katastrofy kolejowe, a nawet plany modernistycznej przebudowy wedle projektu Rudolfa Lacherta. Wydawałoby się, że podobnie, jak wiele innych historycznych budynków w Łodzi, pierwszy Dworzec Łódź Kaliska przetrwa do XXI wieku — jeszcze w latach 70. ubiegłego stulecia w Łodzi Kaliskiej działało kino dworcowe, umilające czas oczekującym na pociąg.
Postmodernistyczny dworzec Łódź Kaliska
fot.: Rakoon © CC0 | Wikimedia Commons
Łódź Kaliska II, czyli postmodernistyczna świątynia kolei
W 1982 roku podjęto jednak decyzję o zamknięciu dworca — szybko powstał projekt zgodny z duchem czasu, dziś bez wątpienia klasyfikowany jako postmodernistyczny. W 1994 roku otwarto zupełnie nowy budynek, z bryłą zaprojektowaną przez zespół, któremu przewodził Jan Gorgul. Wnętrza, perony, atrium i przedpole zaprojektowała z kolei pracownia MWM, prowadzona przez Marka Skurnoga, Wojciecha Gaszyńskiego oraz Marka Lisiaka. Jak przystało na budowlę postmodernistyczną, w nowej Łodzi Kaliskiej znalazło się mnóstwo nawiązań do architektury historycznej. Tak o łódzkim dworcu pisała Anna Cymer w swojej książce „Długie lata 90. Architektura w Polsce czasów transformacji”:
W układzie wnętrza łatwo doszukać się podobieństw do świątyni — przestrzeń podzielono na trzy nawy rozdzielone kamiennymi słupami. Środkowa jest wysoka i smukła, a na całej jej długości rozpięto nad nią półkolisty szklany dach. [...] Fasada budynku ma klasycyzujący układ: symetrycznie po dwóch stronach wejścia rozmieszczone prostokątne przeszklenia poprzedza portal o uproszczonej formie: naczółek z napisem z nazwą stacji dźwigają tu kwadratowe słupy, a nad wszystkim góruje tu przeszklona arkada.
Wnętrze postmodernistycznego dworca Łódź Kaliska
fot.: Zorro2212 © CC BY SA 4.0 | Wikimedia Commons
To właśnie ona wydaje się być nicią łączącą postmodernistyczny budynek z jego secesyjnym poprzednikiem. W dworcu Czesława Domaniewskiego na osi środkowej, ponad osiami bocznymi górowała wieża zegarowa z iglicą. W projekcie Jana Gorgula odpowiadała jej wspomniana szklana arkada, zamknięta w jaskrawozielonej stolarce i poprzedzająca półkolisty dach zawieszony nad halą główną Łodzi Kaliskiej.
Rzeźba Czółenka przed Dworcem Łódź Kaliska, aut. Andrzej Jocz
fot: Radosław Jóźwiak © CC BY SA 4.0 | Wikimedia Commons
wyrok na postmodernizm
Wyrok na czterdziestoletni budynek zapadł w 2021 roku. Zdecydowano wówczas, że dworzec Jana Gorgula zostanie poddany daleko idącej modernizacji. Projekt, zgodnie z szeroko stosowaną praktyką PKP, został wyłoniony w ramach przetargu, który wygrała pracownia An Archi Group, odpowiedzialna między innymi za Gmach ASP w Katowicach, Dworzec PKP w Czeremsze czy Centrum Przesiadkowe w Zabrzu Rokitnicy.
Nowy Dworzec Łódź Kaliska — Fasada Dworca Łódź Kaliska
fot.: Maria Cipińska
zaprojektuj, wyburz i przebuduj
Przebudowa rozpoczęła się od burzenia — ze starej Łodzi Kaliskiej pozostał jedynie jej nawowy szkielet, na kanwie którego zmaterializował się zupełnie nowy obiekt. Łódź Kaliska w 2025 roku jest w przeważającej większości ślepą, prostopadłościenną bryłą, pokrytą oksydowaną blachą. W centralnej części fasady znajdują się trzy spore przeszklenia, zamocowane w rozglifionych przepierzeniach. Na szczycie nowego dworca nie wyróżnia się już wieża zegarowa — ta stanęła jako osobna kubatura na placu Dworcowym.
Nowy Dworzec Łódź Kaliska — Widok z peronu 4
fot.: Maria Cipińska
Podobnie, jak w przypadku bryły Łodzi Kaliskiej, metamorfozie uległo też jego najbliższe otoczenie. Nad całym założeniem góruje wspomniana wieża zegarowa, pokryta perforowaną blachą. Wyrosła w centralnym punkcie zielonego skweru, otoczonego przez ciągi piesze, drogowe i rowerowe. Pojawiło się sporo nowych nasadzeń, a także małej architektury, w tym stojaków rowerowych czy ławek. Na swoim miejscu pozostała za to kilkumetrowa rzeźba „Czółenka”, którą plac dworcowy w 1979 roku ozdobił Andrzej Jocz.
Nowy Dworzec Łódź Kaliska — Widok z peronu 1
fot.: Maria Cipińska
wnętrze dziurawione
Wnętrza Łodzi Kaliskiej również zmieniły się nie do poznania. Chociaż układ wciąż jest nawowy, jak w przypadku budynku Jana Gorgula, to sposób wykończenia wydaje się bardziej „stonowany”. Ponownie króluje tu blacha, przede wszystkim ta perforowana. Sprawne oko zauważy, że kształt ażurów nie jest przypadkowy — sześcioboczne perforacje przypominają obrys loga PKP. Ze starego dworca powrócił świetlik na osi wnętrza — łukowate szklenia zastąpiła tu jednak „zygzakowata” stolarka.
Nowy Dworzec Łódź Kaliska — Łódź Kaliska — wnętrze
fot.: Maria Cipińska
W środku pojawiły się różnego rodzaju udogodnienia z zakresu dostępności — oprócz obowiązkowych wind zainstalowano tyflografiki, na przykład z mapą dworca, wnętrza pozbawiono też barier architektonicznych. Wszystko to w zgodzie z zapowiedziami, które w 2023 roku składał Waldemar Buda, ówczesny Minister Rozwoju i Technologii:
Ta inwestycja jest Łodzi bardzo potrzebna i cieszę się, że już niedługo w miejscu mocno wyeksploatowanego i nieprzystającego do naszych czasów dworca, ruszy budowa nowoczesnego obiektu z przemyślaną infrastrukturą, ułatwieniami dla osób o ograniczonych możliwościach poruszania się i całym zapleczem dla podróżnych.
Nowy Dworzec Łódź Kaliska — Łódź Kaliska — odjazdy
fot.: Maria Cipińska
dostępnościowy szlaban
Czy Łódź Kaliska rzeczywiście jest jednak w pełni dostępna?
Po odwiedzinach Łodzi Kaliskiej, Magdalena Milert pisała z końcem lipca 2025 roku:
W świetle unijnych przepisów, które zobowiązują państwa członkowskie do stopniowego usuwania barier w infrastrukturze kolejowej, sposób realizacji nowej części dworca Łódź Kaliska trudno uznać za spełniający te wymagania. Po niemal trzydziestu latach budowy oddano do użytku nowe perony oraz wschodni wiadukt, jednak rozwiązania zastosowane na miejscu przypominają raczej standardy sprzed dekad niż odpowiedź na realne potrzeby współczesnych pasażerów. Na perony intuicyjnie prowadzą schody bez pochylni czy prowadnic, a przewidziane windy są nieczynne — i to już na starcie, bez podanej daty przywrócenia ich do działania.
Nowy Dworzec Łódź Kaliska — Widok w stronę tunelu
fot.: Maria Cipińska
Łódź Kaliska – hit czy kit?
Znacznie więcej zarzutów pojawia się jednak nie wobec organizacji ruchu w obrębie nowego dworca, a w kontekście formy. Spojrzenia na nowy budynek są różnorodne (w najbliższych dniach opublikujemy felieton Jakuba Krzysztofika, prezesa łódzkiego oddziału SARP), zdaje się jednak, że przeważają opinie negatywne. Łódź Kaliska dorobiła się kilku nieprzychylnych epitetów — internetowa „krytyka” nazywa ją „Łodzią Falistą” czy „blaszanym pudłem”. Przedmiotem komentarzy często staje się oksydowana blacha, główny materiał elewacyjny wykorzystany podczas modernizacji. „Rdzewiejące blachy”, jak tłumaczy PKP S.A., w nadchodzących miesiącach i latach mają jednak pokryć się zielonkawą patyną, typową dla miedzianych pokryć.
Nowy Dworzec Łódź Kaliska — Widok z peronu 1 na ścianę boczną
fot.: Maria Cipińska
jakoś kontra nijakoś
Wydaje się jednak, że metalowe pokrycie elewacji nie jest największym problemem nowego budynku dworca Łódź Kaliska. Za problematyczny można uznać nie tylko efekt, ale i samą decyzję o tak daleko idącej metamorfozie budynku dworca:
Pierwsza myśl, jaka przyszła mi do głowy na widok „nowego” dworca Łódź Kaliska to „nijakość”. Jakkolwiek budynki-ikony budzą we mnie ambiwalentne uczucia, to akurat dworzec kolejowy jest obiektem, który powinien być atrakcyjną „bramą miasta”, jego wizytówką. Czy będzie nią przebudowana Kaliska? Nie sądzę.
Postmodernistyczny dworzec nie był idealny. Łodzianie patrząc na niego wspominali stary gmach z początków XX wieku i po cichu liczyli, że ktoś kiedyś odbuduje historyzującą budowlę o secesyjnych detalach. Zamiast tego dostali pudło oblicowane miedzianą blachą. Równocześnie z powierzchni ziemi zniknął kolejny budynek stanowiący ważny element dziedzictwa czasów transformacji. W samej Łodzi dworzec Łódź Kaliska był jednym z kilku najbardziej interesujących przykładów architektury postmodernistycznej. A przecież można było go wyremontować i dostosować do współczesnych wymagań, pozostawiając najważniejsze elementy stanowiące o charakterze obiektu. Niestety, znaczna część środowiska architektonicznego w Polsce nie traktuje architektury czasów transformacji, jako pełnowartościowego dziedzictwa epoki minionej. Zamiast „jakiegoś” postmodernizmu dostaliśmy więc kolejny „nijaki” przykład neomodernizmu i udawanej nowoczesności.
— komentuje Błażej Ciarkowski przebudowę dworca Łódź Kaliska.
Nowy Dworzec Łódź Kaliska — Łódź Kaliska — wejście od strony północnej
fot.: Maria Cipińska
postmodernistyczne dworce w niebycie
Jak stwierdziła Anna Cymer w swojej książce dotyczącej architekturze postmodernistycznej, Łódź Kaliska była jednym z dwóch wartych zapamiętania dworców powstałych w latach 90. ubiegłego stulecia. Obu w zasadzie już nie ma. O ile argumentacja w przypadku wyburzanego Dworca Głównego w Częstochowie (proj.: Ryszard Frankowicz), choć niepodzielana przez wielu, wydaje się mieć znamiona racjonalności — w końcu chodzi o słabą efektywność energetyczną, przeskalowanie czy rzekomy brak możliwości dostosowania do współczesnych standardów dostępności, to w przypadku Łodzi Kaliskiej podobne rozumowanie nie znajduje zastosowania. Wszak jego „szkielet” pozostał ten sam, wobec czego modernizacja mogła zostać przeprowadzona z możliwie najmniejszym uszczerbkiem dla postmodernistycznej formy. Drogą alternatywną mogło być odbudowanie secesyjnego gmachu, albo wzniesienie dworca „od zera”, który wprowadziłby nowe jakości przestrzenne w tym miejscu. Tych dróg jednak nie obrano.
Nowy Dworzec Łódź Kaliska — Widok z peronu 4.
fot.: Maria Cipińska
Co do samego postmodernizmu — warto pamiętać, że wartość architektury leży nie tylko w jej estetyce, ani nawet w funkcjonalności, lecz także w roli, jaką odgrywała w danym momencie dziejowym. W tym świetle budowle takie, jak dworzec Łódź Kaliska są cenne nie ze względu na swój wygląd czy układ funkcjonalny, a jako świadectwa minionej epoki. Być może nadszedł już czas, aby rozpocząć poważną dyskusję o tym, w jakim zakresie należy te świadectwa zachowywać, zanim wszystkie nie znikną z naszych miast.
