Starachowice to jedna z polskich stolic rewitalizacji. Miasto zarządzane przez jednego z najmłodszych prezydentów w kraju, od lat konsekwentnie realizuje ambitny program przywracania życia w dawno zapomniane miejsca. Co ciekawe, jeden z ważniejszych przykładów modernizacji w tym mieście jest jednak inicjatywą prywatną. Kielecka pracownia architektoniczna Tera Group przekształciła podupadły pustostan z lat 60. ubiegłego stulecia w mieszkania o wysokim standardzie. Czy taka adaptacja się opłaca?
Polska usłana jest tysiącami budynków biurowych, usługowych czy oświatowych powstałych w czasach poprzedniego systemu. Wiele z nich przestaje lub dawno przestało pełnić swoje pierwotne funkcje, marnując potencjał tkanki architektonicznej i zajmowanej przez nią przestrzeni. Wiele z nich spotyka przedwczesna śmierć — jak modernistyczny biurowiec Energoprojektu w Krakowie, wyburzony latem 2025 roku. Tylko nieliczne z nich dostają drugą szansę; na drodze do adaptacji stoją finanse, trudności projektowe czy obostrzenia administracyjne. Podobne przeszkody nie były jednak barierą nie do pokonania w przypadku jednego z takich budynków w Starachowicach.
Dawny budynek Państwowej Szkoły Muzycznej i Starostwa Powiatowego w Starachowicach przed przebudową
fot.: mat. udostępnione dzięki uprzejmości pracowni Tera Group
da się? da się!
Jeszcze do niedawna przy skrzyżowaniu ulic Partyzantów i Oświatowej w Starachowicach stał stosunkowo niski, dwuskrzydłowy budynek z początku lat 60. ubiegłego stulecia. Obiekt wybudowany na potrzeby Starostwa Powiatowego oraz nowo utworzonej Państwowej Szkoły Muzycznej charakteryzował się prostą strukturą — od strony Oświatowej był to prostopadłościenny budynek o trzech kondygnacjach naziemnych, zaś skrzydło wybudowane wzdłuż ulicy Partyzantów było nieco niższe, dwukondygnacyjne. W nim zaprojektowano wejście podkreślone podcieniem, wspartym na czterech prostych filarach. Szkoła muzyczna przeprowadziła się do nowej siedziby w 2008 roku, Starostwo Powiatowe kilka lat wcześniej.
Mimo atrakcyjnej lokalizacji w centrum Starachowic, budynek przy ulicy Oświatowej przez lata był pustostanem. Dopiero w styczniu 2020 roku Piotr Babicki, ówczesny starosta powiatu starachowickiego, poinformował, że nieruchomość została sprzedana. Niedługo potem nowy właściciel, firma Budex-Szyk, ogłosił plany — o dziwo, nie chodziło o rozbiórkę, a adaptację i rozbudowę modernistycznego obiektu z lat 60. Wykonanie projektu powierzono kieleckiej pracowni architektonicznej Tera Group Konrada Śmierzyńskiego i Pauliny Bogdał-Śmierzyńskiej.
Dawny budynek Państwowej Szkoły Muzycznej i Starostwa Powiatowego w Starachowicach przed przebudową
fot.: mat. udostępnione dzięki uprzejmości pracowni Tera Group
Oświatowa Apart 9
Prace, wyceniane pierwotnie na 12 milionów złotych, rozpoczęły się jeszcze wiosną 2021 roku od przygotowania dawnej konstrukcji do dalszych działań budowlanych. Przez następne miesiące gmach sporo urósł — skrzydło położone wzdłuż ulicy Oświatowej nadbudowano o dwa piętra, co pozwoliło mu osiągnąć wysokość pięciu kondygnacji i zrównać go z położonym tuż obok budynkiem mieszkalnym pod adresem Oświatowa 7.
Część budynku leżącą od strony Partyzantów rozwiązano w sposób kaskadowy, stopniowo zmniejszając ilość kondygnacji z pięciu, do pierwotnej wysokości dwóch. Całość nakryto płaskim dachem, a na poszczególnych zadaszeniach części wschodniej zaprojektowano duże tarasy.
Oświatowa Apart 9 w Starachowicach
fot.: mat. inwestora
stary szkielet, nowy środek
Chociaż powstała na bazie pustostanu, Oświatowa Apart 9, jak nazwano starachowicką inwestycję, jest budynkiem o wysokim standardzie. Zespół projektowy zadbał, aby było to widoczne już od pierwszego kontaktu z budowlą, wykańczając ją przy pomocy tynku kwarcowego w kolorze piaskowym, nawiązującym do okolicznej zabudowy. Artykulację pionową i poziomą tworzą prostokątne, nieregularne bonia, „wykreślone” w masie tynkowej.
Oświatowa Apart 9 w Starachowicach
fot.: mat. inwestora
Podobnie jest we wnętrzach. Dzięki wyburzeniu wcześniejszych podziałów wewnętrznych, na poszczególnych kondygnacjach udało się wygospodarować 64 mieszkania o powierzchniach od 25 do 80 metrów kwadratowych. Większość z nich wyposażona jest w tarasy, niektóre z nich mają nawet niemal 60 metrów kwadratowych powierzchni. Do tego w parterze powstały cztery lokale usługowe o łącznej powierzchni ponad 435 metrów kwadratowych, a także 53 komórki lokatorskie.
Oświatowa Apart 9 w Starachowicach
fot.: mat. inwestora
Dosyć oszczędnie potraktowano zagospodarowanie terenu. Działka nie była duża, dodatkowo stworzenie garażu podziemnego nie mogło być łatwe w przypadku adaptacji, wobec czego znaczną część zajmują miejsca parkingowe. Jedyną zupełnie nową kubaturą w obrębie inwestycji przy Oświatowej w Starachowicach jest garaż na 20 samochodów. Budowla została wykończona w ten sam sposób, co budynek mieszkalny, wpisując się organicznie w założenie.
Oświatowa Apart 9 w Starachowicach — wizualizacja
© Tera Group
dobry start, smutny finał
To niepierwsze podejście do adaptacji historycznej przestrzeni w Starachowicach. Od kilku lat trwa rewitalizacja Kolonii Robotniczej powstałej w latach 1922-1924 przy ulicy Robotniczej i Hutniczej, gdzie dziś powstają mieszkania komunalne i chronione. Niesamowitą metamorfozę przeszedł park miejski w Starachowicach, który w 2022 roku zrewitalizowano wedle konkursowego projektu pracowni eM4. Pracownia Architektury Brataniec. Gminny Program Rewitalizacji ma jeszcze wiele innych podpunktów, które czekają na realizacje.
Dawny szpital ZUS w Starachowicach, proj.: Ignacy Kędzierski
fot.: Kacper Kępiński
Niestety, zupełnie inaczej wygląda historia starachowickiej perły modernizmu. W 2021 roku miasto przejęło od powiatu starachowickiego zabudowania powojennego szpitala ZUS, położonego przy ulicy Radomskiej. Projekt budynku przygotował jeszcze przed wojną Ignacy Kędzierski, gotowy budynek oddano do użytku w 1950 roku. Szpitalny kompleks początkowo zakupiono w celu jego wyburzenia i zastąpienia nową zabudową o funkcji mieszkaniowej. W 2022 roku zaczęły pojawiać się głosy architektów, zalecające pozostawienie modernistycznej tkanki i jej adaptację do nowych celów. Marcin Bednarczyk, architekt miejski Starachowic przekonywał wówczas, że:
Modernistyczny budynek szpitala wpisuje się w dziedzictwo architektoniczne dwudziestolecia międzywojennego — okresu dynamicznego rozwoju naszego miasta. Jest uzupełnieniem architektury starachowickich kolonii i osiedli mieszkalnych. Po rewitalizacji — możliwej zmianie funkcji i przebudowie do współczesnych standardów może być znamiennym przykładem ochrony i promocji lokalnego dziedzictwa kulturowego.
słowo przeciwko słowu
Koncepcję adaptacji i rozbudowy szpitala przy Radomskiej przygotował Kacper Kępiński w ramach pracy dyplomowej, proponując utworzenie w nim „Kwartału Wielopokoleniowego”. Jednocześnie miasto zleciło wykonanie analizy możliwości adaptacji budynku konsorcjum A2P2 architecture & planning oraz mamArchitekci, odpowiedzialnemu między innymi za projekt nowego Placu Wolności w Łodzi. Analiza przekazana miastu w lutym 2023 roku wskazała dwa możliwe scenariusze: całkowitą adaptację szpitala oraz wyburzenie modernistycznego kompleksu i zastąpienie go nową zabudową.
Po dokładnej analizie obu wariantów, zdecydowanie rekomendujemy wariant pozostawienia i adaptacji istniejącego budynku szpitala na mieszkania. Decyzja ta opiera się nie tylko na aspektach ekologicznych, takich jak uniknięcie generowania znacznych ilości odpadów budowlanych, ale również na potencjale adaptacyjnym budynku, który może zostać przekształcony w atrakcyjne przestrzenie mieszkalne. Dodatkowo, zachowanie historycznej bryły szpitala pozwoli na ochronę lokalnego dziedzictwa i charakteru miasta, oferując mieszkańcom wysokiej jakości przestrzeń mieszkalną.
— czytamy na stronie A2P2 architecture & planning.
Chociaż środowisko architektoniczne naciskało na „oszczędzenie” modernistycznego gmachu, prezydent Starachowic Marek Materek podjął decyzję o wyburzeniu szpitala, kierując się między innymi głosami mieszkańców. Nie pomógł nawet wpis szpitala do Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków w 2017 roku — Świętokrzyski Wojewódzki Konserwator Zabytków wykreślił obiekt z ewidencji w 2023 roku.
Dawny szpital ZUS w Starachowicach, proj.: Ignacy Kędzierski
fot.: Kacper Kępiński
Mury dawnego szpitala wciąż stoją, ale to tylko kwestia czasu, nim ruszą wyburzenia — jak przekonywał w ubiegłym roku Marek Materek, liczy na przyznanie miastu funduszy, które pozwolą rozpocząć budowę jeszcze w 2026 roku.
