#Nagroda Roku SARP 2026
To już drugi budynek w Lublinie nominowany do Nagrody Roku SARP 2026. Podobnie, jak w przypadku czerwonej kamienicy przy ulicy Biernackiego, za projekt przebudowy Domu Handlowego „Rusałka” przy ulicy Zamojskiej 29 w Lublinie odpowiada Pracownia AKM. Zamojska 29 pokazuje, jak powinno wyglądać architektoniczne re-use w praktyce — czy to wystarczy, żeby zasłużyła na Grand Prix w najbardziej prestiżowej polskiej nagrodzie architektonicznej?
Przyglądając się budynkowi stojącemu przy ulicy Zamojskiej 29 w Lublinie w pierwszej chwili można pomyśleć, że brak wyobraźni urbanistycznej byłby w jego przypadku eufemizmem. Przy staromiejskiej ulicy, na której dominuje historyczna, stosunkowo niska zabudowa, rośnie pięciokondygnacyjny „blok”. W rzeczywistości wyobraźnia współczesnych urbanistów nie ma tu nic do rzeczy, za to świadomość klimatyczna projektantów z Pracowni AKM odegrała kluczową rolę w jego najnowszej metamorfozie. Zamojska 29, która jeszcze kilka lat temu była obwieszonym reklamami sklepem wielobranżowym, jest dzisiaj jednym z ciekawszych przykładów re-use w polskiej architekturze.
Przebudowa budynku „Rusałka” przy ulicy Zamojskiego w Lublinie
proj.: Pracownia AKM fot.: Rafał Chojnacki
Dom Handlowy „Rusałka” i wzorcowa łazienka
Kolos między kamieniczkami nie jest bowiem nowy — stoi przy ulicy Zamojskiej już od kilkudziesięciu lat i jeszcze jakiś czas temu nazywał się Dom Handlowy „Rusałka”. Modernistyczna „Rusałka” powstała według projektu Jana Zrubka, Cezarego Kupidury i Danuty Borkowskiej z 1968 roku. Pięć lat później, w 1973 roku, nastąpiło uroczyste otwarcie nowoczesnego domu handlowego w tym miejscu, w którym znalazł się sklep ze sprzętem AGD „Eldom”.
W sklepie zlokalizowanym na parterze i pierwszym piętrze budynku można było kupić sprzęty domowe wszelkiego rodzaju — od golarek i lokówek, przez wentylatory i nawilżacze powietrza, aż po kuchenki, pralki i odkurzacze. Oprócz sprzętu elektrycznego w sklepie znajdowały się również przykładowe aranżacje wnętrz, zupełnie jak dzisiaj w Ikei — w „Rusałce” klienci i klientki mogli zobaczyć wzorowo urządzoną łazienkę oraz kuchnię doby PRL, a przy oknie na pierwszym piętrze ustawiono stylowy zestaw wypoczynkowy, składający się z dwóch foteli oraz okrągłego stolika.
Dom Handlowy „Rusałka” przy ulicy Zamojskiej w Lublinie
© mat. udostępnione dzięki uprzejmości Pracowni AKM
Na dwóch wyższych piętrach znajdowały się pomieszczenia administracyjne P.T.H.Z.S.D. Eldom, a wszystko to kryło się za prostą, modernistyczną fasadą z podcieniem, wielkim, horyzontalnym oknem na pierwszym piętrze oraz pasowymi przeszkleniami na powyższych kondygnacjach. Całość nakryto płaskim dachem, z którego wystawała niewielka kubatura szybu windowego.
Przebudowa budynku „Rusałka” przy ulicy Zamojskiego w Lublinie
proj.: Pracownia AKM fot.: Rafał Chojnacki
Zamojska 29, czyli nowe życie modernistycznej Rusałki
Chociaż modernistyczny gmach został odświeżony w 2018 roku, a ponad pierwszą kondygnacją zawisł stylowy neon, nawiązujący do oryginalnej dekoracji, to handel w domu „Rusałka” kwitł jedynie do 2019 roku, kiedy wcześniejszy właściciel sprzedał go firmie Impensa Invest.
Późnomodernistyczny budynek przetrwał w przestrzeni Lublina, z której zniknęły obiekty mogące uchodzić za lokalne ikony dwudziestowiecznej architektury. Fakt wyburzenia chociażby Kina Kosmos czy bezmyślnej termomodernizacji Kliniki Okulistyki sprawił, że forma Domu Handlowego zyskała niespodziewanie na wartości a jej wygląd stał się warty zachowania. Wspólną decyzją Inwestorów, Miejskiego Konserwatora Zabytków Huberta Mącika i projektantów budynku nie rozebrano, a elewację od strony ulicy poddano jedynie drobnym korektom.
— piszą architekci z Pracowni AKM, odpowiedzialnej za projekt przebudowy Domu Handlowego „Rusałka” w Lublinie.
Ostatecznie przestrzenie dawnego budynku handlowo-usługowego przy ulicy Zamojskiej zaadaptowano na funkcje mieszkaniowe, zachowując jego oryginalną konstrukcję. Oglądając jego elewacje, można jednak odnieść wrażenie, że to zupełnie nowa budowla, powstała wciągu kilku ostatnich lat. Jakie zmiany zaszły w modernistycznej „Rusałce”?
Przebudowa budynku „Rusałka” przy ulicy Zamojskiego w Lublinie
proj.: Pracownia AKM fot.: Rafał Chojnacki
biel i zieleń w imię modernizmu
Nowe wcielenie Domu Handlowego „Rusałka” w znacznej mierze przywraca pierwotny wygląd budynku, wraz z minimalistycznym rysunkiem fasady i jej pasowymi przeszkleniami. Jak przystało na architekturę o modernistycznym rodowodzie, Zamojska 29 w Lublinie ma dzisiaj elewację jaśniejącą dzięki pokryciu białym tynkiem. Akcent przełamujący „biały monopol” znalazł się na najniższej kondygnacji.
Przebudowa budynku „Rusałka” przy ulicy Zamojskiego w Lublinie
proj.: Pracownia AKM fot.: Rafał Chojnacki
Ścianę frontową parteru wykończono przy pomocy zielonego klinkieru z Przysuchy, układanego w pionie. Barwa ceramiki przywodzi na myśl okoliczności, w których wedle słowiańskich legend można było spotkać „Rusałki”. Te zamieszkiwały bowiem łąki, jeziora, a przede wszystkim lasy. Zamojska 29 ma też akcent bardziej lokalny, wręcz tradycyjny:
Mimo zmiany funkcji na mieszkalną pozostawiono oryginalny układ okien z wielkim przeszkleniem na pierwszym piętrze. Dodano jedynie białe pełne okiennice, które wprowadziły światłocień na płaskiej fasadzie. Ich ruchome skrzydła są nawiązaniem do okiennic wciąż występujących w okolicznych budynkach.
— wyjaśniają projektanci budynku Zamojska 29 w Lublinie.
Przed panoramicznym oknem na pierwszym piętrze znalazła się też pozioma donica, rozciągająca się na całej szerokości elewacji, z której powoli zaczynają zwisać zielone pnącza.
Przebudowa budynku „Rusałka” przy ulicy Zamojskiego w Lublinie
proj.: Pracownia AKM fot.: Rafał Chojnacki
architektoniczna klasa z każdej strony
Szerzej zakrojone prace przy przebudowie Domu Handlowego „Rusałka” w Lublinie rozegrały się przede wszystkim na dachu budynku oraz w części zwróconej w stronę wnętrza kwartału:
Zmianie uległa nadbudówka na dachu, której nadano formę nawiązującą do geometrycznych zadaszeń modernistycznych budynków. Rozległy taras na dachu pełni funkcję wypoczynkową dla mieszkańców. Na południowej ścianie szczytowej budynku zamontowano odtworzony neon przedstawiający tańczącą rusałkę, zrealizowany w 2018 roku według pomysłu Pracowni Sztuki Zaangażowanej Społecznie „Rewiry”.
— czytamy o zmianach, które zaszły w budynku przy ulicy Zamojskiej 29 w Lublinie.
Od strony wewnętrznego podwórka zaszło nieco więcej zmian; jak wyjaśniają architekci z Pracowni AKM, część budynku nadbudowano, a mieszkania zwrócone zachód zyskały niewielkie, kubikowe balkony. Odmiennie od wielu innych, podobnych realizacji, Zamojska 29 utrzymuje poziom wykończenia również tam, gdzie nie sięga wzrok przechodniów przemierzających ulicę. W elewcji zachodniej dominuje drewnopodobna stolarka okienna i biały tynk, a przyziemie opasa ta sama wstęga zielonego klinkieru, która dekoruje fasadę budynku. Horyzontalny rytm okien doświetlających mieszkania przełamuje pionowa, częściowo przeszklona klatka schodowa. Co ciekawe, architekci zadbali o odpowiednie dopasowanie stolarki okiennej również w tym przypadku — na wysokości, na której jasny tynk spotyka się z klinkierem, pionowe białe okna pokrywają się zielenią.
Przebudowa budynku „Rusałka” przy ulicy Zamojskiego w Lublinie
proj.: Pracownia AKM fot.: Rafał Chojnacki
Chociaż na niewielkim podwórzu przewidziano przede wszystkim miejsca parkingowe, to nie zabrakło tam zieleni. Od północy podwórko zamyka ślepa ściana oficyny znajdującej na sąsiedniej działce. Pracownia AKM pokryła ją jasnym tynkiem, takim samym jak ściany „Rusałki” oraz rozpięła stalowe linki, po których powoli pnie się bluszcz zakorzeniony w zielonym dachu. Ten nakrył z kolei dawną kotłownię, w której znalazły się wiata śmietnikowa oraz rowerownia.
Przebudowa budynku „Rusałka” przy ulicy Zamojskiego w Lublinie
proj.: Pracownia AKM fot.: Rafał Chojnacki
mieszkania w Rusałce
Zgodnie z pierwotnym przeznaczeniem budynku w parterze nowego-starego budynku przy ulicy Zamojskiej 29 w Lublinie znalazły się przestrzenie użytkowe — sklep oraz lokal usługowy. Z klatki schodowej, zlokalizowanej w południowej części „Rusałki” można dostać się na cztery wyższe kondygnacje, na których zaprojektowano łącznie 28 mieszkań.
Przebudowa budynku „Rusałka” przy ulicy Zamojskiego w Lublinie — rzut piętra powtarzalnego
proj.: Pracownia AKM
Dominują raczej niewielkie metraże — najmniejsze mieszkania mają niewiele ponad „przepisowe” 25 metrów kwadratowych powierzchni, największe to z kolei 40,5 metra kwadratowego.
Przebudowa budynku „Rusałka” przy ulicy Zamojskiego w Lublinie — przekrój
proj.: Pracownia AKM
Przestrzenie wspólne zaaranżowano w bieli, a w dolnych partiach ścian oraz na podłogach znalazła się ceramika imitująca szare lastryko — materiał będący synonimem PRL-owskiej wykończeniówki.
Przebudowa budynku „Rusałka” przy ulicy Zamojskiego w Lublinie
proj.: Pracownia AKM fot.: Rafał Chojnacki
re-use w architekturze, Zamojska'29 jako przykład udanej przebudowy
O re-use w architekturze mówi się coraz więcej i głośniej, co nie dziwi w obliczu nadprodukcji budynków i jej zgubnego wpływu na środowisko naturalne. Mało która pracownia czy inwestor przechodzi jednak od słów do realnych działań. A przecież tkanki architektonicznej z potencjałem na „drugą szansę” — nie tylko tej ceglanej i postindustrialnej, z przełomu XIX- i XX wieku — jest w naszych miastach całe mnóstwo. Zamojska 29 w Lublinie pokazała, że takie projekty, realizowane w budynkach pamiętających czasy poprzedniego systemu są nie tylko możliwe i z natury rzeczy właściwe, ale też komercyjnie opłacalne. Czy w ślad za Pracownią AKM pójdą kolejni inwestorzy, architektki i architekci?
Nagroda Roku SARP 2026
Budynek mieszkalny przy ulicy Biernackiego w Lublinie ma szansę na jedną z najważniejszych nagród architektonicznych w naszym kraju. Poniżej znajdują się opisy oraz pełna lista budynków nominowanych do Nagrody Roku SARP 2026:
-
Dom Graniczny — TOPROJEKT
-
Dom w domu. Przebudowa i rozbudowa budynku mieszkalnego jednorodzinnego. Podkowa Leśna — Mak studio Łukasz Krzesiak | Michał Koć (Modus House)
-
„Dom Książki” przy ulicy Gwarnej 13A w Poznaniu — Litoborski + Marciniak Biuro architektoniczne | EGO Studio | OYKA
-
Przebudowa, nadbudowa i rozbudowa budynku handlowo-usługowego „Rusałka” w Lublinie — Pracownia AKM
-
Budynek wielorodzinny z usługami w parterze przy ulicy Biernackiego 17 w Lublinie — Pracownia AKM
-
„Centrum Przestrzeni Innowacyjnej” SGH w Warszawie — Stelmach i Partnerzy Biuro Architektoniczne
-
Szkoła Podstawowa nr 119 im. 3. Berlińskiego Pułku Piechoty w Warszawie — WWAA
-
AFI Office House w Warszawie — JEMS Architekci | Pracownia Architektury Krajobrazu Marta Tomasiak
-
Ognisko Pracy Pozaszkolnej w Mikołowie — INOONI Jakub Zygmunt | PSBA Przemysław Sokołowski Biuro Architektoniczne
-
Akademia Muzyczna im. F. Nowowiejskiego w Bydgoszczy — PLUS3-ARCHITEKCI
-
Wydział Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego — Projekt Praga | Piotr Bujnowski Architekci | Zielone Studio
-
Heritage Resort w Rybniku — TOPROJEKT
-
Hotel Tribe Kraków Stare Miasto — Ingarden & Ewý Architekci
-
Siedziba firmy SYLVA w Wielu — APA Wojciechowski Architekci
-
Mosty Berdychowskie w Poznaniu - Ski Studio Błażej Szurkowski | ARPA Jerzy i Bartosz Gurawski | Maciej Sokolnicki MS86A | Adam Turczyn
-
Modern Mokotów, etap 1 i 2 — BBGK Architekci
-
Plac Centralny w Warszawie - A-A Collective | Landscape Practice
-
Przebudowa i rozbudowa Domu Zdrojowego w Żegiestowie — Pracownia Projektowa F-11
-
Arche Klasztor Wrocław — Arche
-
Wnętrza restauracji „Barbara” w Warszawie — 89 stopni
-
Park Aktywności Rodzinnej w Warszawie — JAZ+ Architekci
